Ayten Rehimova’dan Azerbaycan Muğamının Tarihsel Yolculuğu

ANKARA - BHA 

Səda Müzik Kursu Kurucu Başkanı ve Müzik Öğretmeni Ayten Rehimova, "Muğamın Tarihsel Gelişimi" başlıklı yazısında şu ifadelere yer verdi:

"Muğamın Tarihsel Gelişimi

“Muğam” kelimesinin kökeni Arapça “makam” kavramıyla ilişkilendirilmektedir. Makam kavramı, Orta Doğu ve İslam coğrafyasındaki klasik müzik geleneklerinde belirli melodik ve modal sistemleri ifade eden geniş bir müzikolojik kavramdır.

Muğam geleneği, tarih boyunca Azerbaycan’ın bulunduğu coğrafyada farklı kültürlerle etkileşim içerisinde gelişmiştir. Bu süreç içerisinde İran, Kafkasya, Anadolu, Orta Asya ve Yakın Doğu müzik gelenekleriyle çeşitli kültürel ve müzikal etkileşimler yaşanmıştır.

Orta Çağ'da Doğu'nun klasik müzik sistemleri içerisinde makam anlayışının gelişmesi, daha sonraki dönemlerde Azerbaycan muğam geleneğinin teorik ve estetik altyapısının oluşmasına katkı sağlamıştır.

Klasik Doğu müziğinde geçmiş dönemlerde çeşitli makam sistemleri ve bunlara bağlı şube ve avazlar bulunmaktaydı. Azerbaycan muğam geleneği de tarihsel süreç içerisinde bu teorik mirastan beslenmiş; ancak zaman içerisinde kendine özgü melodik seyirleri, icra teknikleri ve bölgesel üslupları geliştirerek özgün bir karakter kazanmıştır.

Azerbaycan Muğam Okulları

19.    yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarından itibaren Azerbaycan’da özellikle Karabağ, Şirvan ve Bakü çevresinde önemli muğam icra merkezleri ortaya çıkmıştır.

Bu merkezler içerisinde Şuşa, muğam sanatının gelişimi bakımından özel bir konuma sahiptir. Karabağ bölgesinin kültürel merkezi olarak öne çıkan Şuşa, çok sayıda hanende, sazende, şair ve müzisyenin yetiştiği önemli bir sanat ortamı oluşturmuştur.

Karabağ muğam ekolünün yanı sıra Şirvan ve Bakü çevresinde gelişen icra gelenekleri de Azerbaycan muğamının çeşitlenmesine katkı sağlamıştır.

Bölgesel farklılıklar; melodik seyir, vokal yorum, repertuvar, icra üslubu ve doğaçlama anlayışında kendisini gösterebilmektedir. Bu nedenle Azerbaycan muğamı tek tip bir müzik anlayışından ziyade, farklı bölgesel geleneklerin oluşturduğu zengin bir kültürel sistem olarak ele alınmalıdır.

Muğam ve Azerbaycan Edebiyatı
Muğamın en önemli özelliklerinden biri, müzik ile edebiyat arasındaki güçlü ilişkidir. Hanendelerin seslendirdiği gazeller, Azerbaycan ve Doğu edebiyatının önemli şairlerinin eserlerinden seçilmektedir.

Başta Nizami Gencevi, Fuzuli, Nesimi, Hatayi ve diğer klasik şairlerin şiirleri olmak üzere geniş bir edebî miras, muğam repertuvarının oluşmasında etkili olmuştur.

Şiirin anlam dünyası, muğamın melodik anlatımıyla birleşerek insan, aşk, ayrılık, tasavvuf, doğa ve varoluş gibi evrensel temaların müzikal biçimde ifade edilmesini sağlar.

Bu bakımdan muğam, yalnızca bir müzik türü değil, aynı zamanda Azerbaycan'ın tarihsel hafızasını, edebî birikimini ve estetik değerlerini taşıyan kültürel bir anlatım sistemidir.

Muğamın Geleneksel Formları

Azerbaycan muğam geleneğinde farklı yapısal ve icra özelliklerine sahip bölümler bulunmaktadır. Serbest karakterli melodik bölümlerin yanı sıra ritmik karakter taşıyan tesnifler ve çalgısal rengler muğam icrasının önemli unsurlarıdır.

Tesnifler, çoğunlukla ölçülü ve bestelenmiş vokal parçalar niteliğindeyken rengler, muğamın çalgısal bölümlerini oluşturan ritmik ve melodik karakterli parçalardır.

Bunun yanında zerbi-muğam olarak adlandırılan biçimlerde ritmik unsur daha belirgin hâle gelir. Bu türlerde vurmalı çalgıların ve ritmik yapıların müzikal anlatımdaki rolü artar.

Dolayısıyla muğam geleneğinde serbest doğaçlama ile ölçülü ve ritmik yapıların birbirini tamamladığı çok katmanlı bir form anlayışı bulunmaktadır.

Muğamın Kültürel Kimlik Açısından Önemi

Muğam, Azerbaycan toplumunun kültürel kimliğinin oluşumunda ve devamlılığında önemli bir yere sahiptir. Sözlü aktarım yoluyla yaşatılması, muğamın yalnızca geçmişten günümüze ulaşan bir müzik biçimi değil, aynı zamanda sürekli yeniden üretilen canlı bir kültürel miras olmasını sağlamıştır.

Muğam aracılığıyla Azerbaycan'ın tarihsel deneyimleri, estetik anlayışı, şiir geleneği ve müzikal hafızası kuşaktan kuşağa aktarılmaktadır.

Bu nedenle muğam eğitimi ve icrasının sürdürülebilirliği, yalnızca müzikal bir geleneğin korunması açısından değil, aynı zamanda Azerbaycan'ın somut olmayan kültürel mirasının gelecek nesillere aktarılması bakımından da önem taşımaktadır.

UNESCO ve Uluslararası Kültürel Miras

Azerbaycan muğamının uluslararası düzeyde tanınmasında UNESCO'nun çalışmaları  bir dönüm noktasıdır.

Muğam, 2003 yılında UNESCO tarafından İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Mirasının başyapıtlarından biri olarak kabul edilmiş, 2008 yılında ise UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne dâhil edilmiştir.

Bu gelişme, Azerbaycan muğamının yalnızca ulusal bir müzik geleneği olmadığını; insanlığın ortak kültürel mirasını olduğu gerçeğinin kabul edildiğini göstermektedir.

UNESCO kapsamında gerçekleştirilen koruma ve yaşatma çalışmaları; geleneksel icra biçimlerinin aktarılması, genç kuşakların eğitilmesi, araştırmaların desteklenmesi ve muğam sanatının uluslararası alanda tanıtılması açısından önem taşımaktadır.

Muğamın Evrensel Boyutu

Azerbaycan muğamının uluslararası kültür alanındaki görünürlüğünün dikkat çekici örneklerinden biri de Voyager Altın Plakları içerisinde Azerbaycan müziğine ait bir muğam icrasının yer almasıdır. Böylece Azerbaycan'ın geleneksel müzik mirasının bir örneği, insanlığın kültürel birikimini temsil eden seçkin eserler arasında uzaya gönderilmiştir.

Bu durum, muğamın belirli bir coğrafyaya ait geleneksel bir sanat formu olmanın ötesinde, insanlığın ortak müzik mirasının evrensel boyutunu temsil edebilecek nitelikte olduğunu ortaya koyan sembolik gelişmelerden biri olarak değerlendirilebilir."